Czy w zbiorach Musée du Louvre od kilkudziesięciu lat znajduje się jedno z najstarszych zachowanych przedstawień św. Jacka Odrowąża?
Analiza renesansowego tympanonu datowanego na około 1550 rok prowadzi do zaskakujących wniosków. Oficjalna karta katalogowa Luwru identyfikuje przedstawionego dominikanina jako „Saint Hyacinthe”, a analiza historyczna i ikonograficzna wskazuje, że najbardziej prawdopodobnym kandydatem jest właśnie św. Jacek Odrowąż. Jeśli interpretacja ta jest trafna, relief stanowi wyjątkowe świadectwo przedkanonizacyjnego kultu św. Jacka we Włoszech, powstałe około czterdziestu czterech lat przed jego kanonizacją.
Niezwykły relief w zbiorach Luwru
W oficjalnym katalogu Musée du Louvre dzieło figuruje pod nazwą:
Tympan avec sainte Anne, la Vierge et l’Enfant...
Obecnie przypisywane jest florenckiemu rzeźbiarzowi Santiemu Buglioniemu (1494–1576) i datowane na około 1550 rok. Relief wykonano z glazurowanej terakoty – materiału charakterystycznego dla renesansowej tradycji warsztatów della Robbia i ich następców.
Kompozycja przedstawia św. Annę, Matkę Bożą z Dzieciątkiem oraz dwóch klęczących świętych. Największą uwagę zwraca postać dominikanina znajdująca się po prawej stronie.
Zaskakujący opis muzeum
Oficjalna karta katalogowa Luwru identyfikuje tę postać jako:
„Saint Hyacinthe”.
Opis wymienia również jego atrybuty:
• krucyfiks,
• gałązkę lilii,
• księgę,
• czaszkę.
Są to klasyczne elementy ikonografii dominikańskiej, ukazujące zakonnika oddanego głoszeniu Ewangelii, czystości życia oraz kontemplacji tajemnicy śmierci i zmartwychwstania.
Co szczególnie interesujące, publicznie dostępna karta katalogowa nie dopowiada, którego świętego o imieniu Hyacinthe przedstawia relief. Nie pojawiają się określenia „Saint Hyacinthe de Pologne”, „Odrowąż” ani żaden inny jednoznaczny identyfikator.
Kim jest „Saint Hyacinthe”?
To właśnie tutaj rozpoczyna się najciekawsza część badań.
Postać przedstawiona na reliefie jest bezspornie dominikaninem. Habit oraz atrybuty nie pozostawiają co do tego większych wątpliwości.
W połowie XVI wieku jedynym dominikaninem noszącym imię Hyacinthus (Hiacynt, Jacek), którego kult był rozwinięty w Zakonie Kaznodziejskim, był Jacek Odrowąż.
Kościół znał wprawdzie od starożytności męczenników o imieniu Hyacynt, jednak nie byli oni dominikanami i nie przedstawiano ich z ikonografią widoczną na tympanonie.
Dlatego z punktu widzenia historii sztuki i ikonografii najbardziej prawdopodobna identyfikacja postaci określonej przez Luwr jako „Saint Hyacinthe” prowadzi właśnie do św. Jacka Odrowąża.
Relief starszy od kanonizacji
Największe znaczenie ma jednak datowanie dzieła.
Relief powstał około 1550 roku, czyli około 44 lata przed kanonizacją św. Jacka, której dokonał papież Klemens VIII w 1594 roku.
Nie stanowi to żadnej sprzeczności historycznej.
Kult Jacka Odrowąża rozwijał się bowiem nieprzerwanie od XIII wieku. Już na długo przed kanonizacją otaczano go czcią w zakonie dominikańskim, a jego wizerunki pojawiały się w klasztorach Europy. Kanonizacja była uroczystym potwierdzeniem istniejącego od stuleci kultu, a nie jego początkiem.
Nowa atrybucja dzieła
Przez wiele lat relief przypisywano warsztatom Andrei lub Giovanniego della Robbia.
Dopiero współczesne badania technologiczne i historyczne pozwoliły przypisać go Santiemu Buglioniemu oraz datować na połowę XVI wieku.
Obecna atrybucja została przyjęta przez Musée du Louvre i znajduje potwierdzenie w najnowszych opracowaniach naukowych poświęconych włoskiej rzeźbie renesansowej.
Co można uznać za fakt?
Na podstawie oficjalnej dokumentacji muzeum można stwierdzić, że:
• Luwr datuje relief na około 1550 rok;
• przypisuje go Santiemu Buglioniemu;
• identyfikuje przedstawionego dominikanina jako „Saint Hyacinthe”.
Natomiast identyfikacja tej postaci jako św. Jacka Odrowąża wynika z analizy historycznej i ikonograficznej. Jest to – moim zdaniem – interpretacja bardzo silnie uzasadniona, choć publicznie dostępna karta katalogowa nie rozwija jej wprost.
Świadectwo przedkanonizacyjnego kultu
Jeżeli przedstawiony dominikanin jest rzeczywiście św. Jackiem Odrowążem – a wszystko wskazuje na to, że właśnie tak należy interpretować relief – mamy do czynienia z wyjątkowym świadectwem rozwoju jego kultu we Włoszech jeszcze przed kanonizacją.
Nie chodzi więc jedynie o odnalezienie kolejnego wizerunku świętego. Znacznie ważniejsze jest to, że oficjalny katalog jednego z największych muzeów świata określa postać jako „Saint Hyacinthe”, a dzieło powstało około 1550 roku.
Stanowi to niezwykle ważny argument na rzecz tezy, że kult Jacka Odrowąża był obecny w renesansowych Włoszech na długo przed oficjalnym ogłoszeniem go świętym przez Kościół.
Być może dalsze badania archiwalne pozwolą ustalić pierwotne miejsce przeznaczenia tympanonu i odnaleźć dokumenty jego fundacji. Jeżeli potwierdzą one przedstawioną identyfikację, będzie to jedno z najcenniejszych świadectw przedkanonizacyjnego kultu św. Jacka we Włoszech oraz ważny rozdział w historii rozprzestrzeniania się kultu polskiego dominikanina w Europie.
________________________________________
Źródła (wybór):
• Musée du Louvre, Tympan avec sainte Anne, la Vierge et l'Enfant… (karta katalogowa).
• Élise Alloin, Anne Bouquillon, Jean-René Gaborit, Contribution à l’étude des terres cuites glaçurées italiennes. Un tympan du milieu du XVIe siècle.
• Les Della Robbia. Sculptures en terre cuite émaillée de la Renaissance italienne, Paris 2002.
• Les Sculptures européennes du Musée du Louvre, Paris 2006.
• Un rêve d’Italie. La collection du marquis Campana, Paris 2018.