W Bawarii jest wiele miejsc zachowujących pamiątki kultu św. Jacka w dziełach sztuki. Publikuję ich opis jako jeden rozdziałów powstającej książki pt: "Refleksy kultu św. Jacka na świecie" i nanoszę odnalezione miejsca na Jackową mapę świata patrz tutaj. z nadzieją na uzupełnienia o ich zdjęcia
Ziemia bawarska, głęboko zakorzeniona w tradycji katolickiej, przyjęła kult św. Jacka Odrowąża wraz z rozwojem zakonu dominikanów. Ślady jego czci odnajdujemy w licznych klasztorach i kościołach, zwłaszcza w tych, które należały do wspólnot dominikańskich lub z nimi współpracowały. W ikonografii święty pojawia się niemal zawsze w dominikańskim habicie, z monstrancją w jednej ręce i figurą Matki Bożej w drugiej — w geście, który stał się jego duchowym znakiem rozpoznawczym.
Poniżej przedstawiono dziesięć najważniejszych miejsc kultu św. Jacka w Bawarii, stanowiących bogaty zapis lokalnej pobożności, artystycznej wrażliwości i dominikańskiego dziedzictwa duchowego.
1. Regensburg (diec. Regensburg) pol. Ratyzbona
W klasztorze sióstr dominikanek pw. Świętego Krzyża (zał. 1233) znajdują się cztery kartusze ołtarzowe o tematyce dominikańskiej. Św. Jacek występuje tylko w jednym z nich, przedstawiony w scenie „ucieczki z płonącego Kijowa” — z monstrancją w prawej i figurą Matki Bożej w lewej ręce. Obraz pochodzi z XVIII wieku i jest dziełem J. B. Modlera. Ujęcie to ukazuje świętego jako niosącego Eucharystię i Maryję pośród zagrożenia, stanowiąc klasyczny motyw ikonografii jackowej w sztuce południowych Niemiec¹.
2. Niederviehbach (diec. Regensburg)
W klasztorze dominikanek pw. św. Marii znajdują się dwa XVIII-wieczne obrazy olejne św. Jacka, sprowadzone w 1847 r. z klasztoru Świętego Krzyża w Ratyzbonie po jego sekularyzacji.
Na większym obrazie, umieszczonym w chórze zakonnym, święty ukazany jest w habicie dominikańskim z monstrancją w prawej ręce i figurą Matki Bożej w lewej. Kompozycję utrzymano w jasnej tonacji, z dominacją barw eucharystycznych (złoto, biel, błękit). W tle widnieje motyw rzeki i łodzi, symbolizujący misyjny nurt jego życia.
Drugi, mniejszy obraz w krużganku klasztornym ma charakter dewocyjny — przedstawia św. Jacka w ujęciu półpostaciowym, z uniesioną monstrancją i skupionym wzrokiem zwróconym ku niej².
3. Altenhohenau (diec. München–Freising)
Klasztor i kościół dominikanek pw. śś. Piotra i Pawła. Na sklepieniu kościoła znajduje się fresk z 1774 r., przedstawiający Matkę Bożą Różańcową z postaciami dominikanów, wśród których widnieje św. Jacek. Podobne ujęcie zawiera obraz na chórze zakonnym, ukazujący Trójcę Przenajświętszą i świętych.
W krużgankach przechowywane są dwa nowsze wizerunki: pierwszy z roku 1935, autorstwa J. Baumanna, oraz drugi z 1943 r., przedstawiający świętego w klasycznej pozie z monstrancją i figurą Matki Bożej. Oba dzieła utrzymane są w duchu pobożności dominikańskiej i łączą tradycyjną formę z nowoczesną stylizacją. W klasztorze znajduje się także srebrny relikwiarz św. Jacka³.
4. Griesstätt (diec. München–Freising)
W kościele parafialnym pw. św. Jana Chrzciciela zachowała się monstrancja autorstwa F. Kesslera, ozdobiona medalionem z podobizną św. Jacka. Ten niewielki relief stanowi rzadki przykład połączenia rzemiosła złotniczego i ikonografii dominikańskiej⁴.
5. München–Freimann
W kościele dominikanów pw. św. Alberta znajduje się obraz J. Fiegela z 1940 r., przedstawiający świętych i błogosławionych Zakonu Dominikańskiego; wśród nich jest św. Jacek z krzyżem, ukazany jako misjonarz nawracający grzeszników⁵.
6. Obermedlingen (diec. Augsburg)
W dawnym kościele parafialnym (1260) i klasztorze dominikanek pw. Wniebowzięcia NMP zachowały się cztery różne przedstawienia św. Jacka.
Na gzymsie chóru, wśród innych figur, stoi św. Jacek ukazany w pełnej postawie (wys. 160 cm). Trzyma w prawej ręce monstrancję, w lewej dużą figurę Matki Bożej.
W zakrystii, nad wejściem do klasztoru, znajduje się owalny obraz olejny w złoconej ramie rokokowej (ok. 1700 r.), z klasycznymi atrybutami: habit, stuła, monstrancja i figurka Maryi.
Trzecie przedstawienie świętego widnieje w medalionie w podstawie srebrnego kielicha z 1594 r., a czwarte — na obrazie w kaplicy cmentarnej⁶.
7. Maria Mödingen (diec. Augsburg)
Klasztor dominikanek, w którego ołtarzu i pomieszczeniach klasztornych znajdują się dwa przedstawienia św. Jacka w typowym układzie: z monstrancją i figurą Najświętszej Maryi Panny. Oba pochodzą z XVIII w. i stanowią kontynuację tradycji dominikańskiego malarstwa dewocyjnego⁷.
8. Bad Wörishofen (diec. Augsburg)
W kościele i klasztorze sióstr franciszkanek zachowały się dwa przedstawienia św. Jacka, akcentujące jego działalność cudotwórczą — uzdrawianie chorych, pocieszanie strapionych i pomoc rolnikom dotkniętym klęską. To nieliczny przykład ikonografii ukazującej czynne miłosierdzie świętego⁸.
9. Schmiechen (diec. Augsburg)
W przydrożnej kaplicy pw. św. Jacka oraz w kościele parafialnym znajduje się rzeźba o wysokości 173 cm, przedstawiająca św. Jacka z promieniującą monstrancją w prawej i figurą Matki Bożej w lewej ręce. Święty czczony jest tu jako opiekun mieszkańców i ich dobytku, chroniący przed gradobiciem⁹.
10. Rottenbach (diec. Eichstätt)
W miejscowym kościele pw. św. Ulricha znajduje się obraz przeniesiony z klasztoru dominikanek w Eichstätt, który spłonął w 1919 r. Dzięki ocaleniu tego dzieła kult świętego przetrwał mimo zniszczenia macierzystego klasztoru¹⁰.
Zakończenie
Kult św. Jacka w Bawarii rozwijał się głównie w środowisku dominikańskim, które widziało w nim wzór apostoła Eucharystii i czciciela Maryi. Jego przedstawienia — od kartuszy barokowych po medaliony i obrazy XX wieku — łączą duchowość kontemplacji z akcentem misyjnym. Dwa atrybuty, monstrancja i figura Matki Bożej, pozostają w centrum tej ikonografii, symbolizując wiarę i zawierzenie, które św. Jacek niósł z Polski na południe Europy.
Przypisy
A. Kiełbasa SDS, Ikonografia i kult św. Jacka na terenie Bawarii, w: Światło ze Śląska, Katowice 1984, s. 348.
Tamże, s. 348.
Tamże, s. 350.
Tamże, s. 349.
Tamże, s. 349.
Tamże, s. 349.
Tamże, s. 349.
Tamże, s. 347–348.
Tamże, s. 347, 350.
Tamże, s. 350.
Nota redakcyjna
Tekst opracowano na podstawie artykułu ks. Antoniego Kiełbasy SDS „Ikonografia i kult św. Jacka na terenie Bawarii” opublikowanego w tomie Św. Jacek i dziedzictwo dominikańskie (Opole 2008), z wykorzystaniem źródeł pomocniczych F. Machilka i H. Hämmerla. Redakcja zachowała główne ustalenia autora, dostosowując narrację do struktury książki Refleksy kultu św. Jacka na świecie z nadzieją publikacji wersji wzbogaconej o zdjęcia tych dzieł sztuki.