Badania nad światowym kultem św. Jacka Odrowąża przynoszą kolejne ważne odkrycie. Dzięki kwerendzie źródłowej przeprowadzonej przez dr Joannę Rościszewską udało się odnaleźć nieznane dotąd świadectwo potwierdzające, że już w 1622 roku w Konstantynopolu istniał ołtarz poświęcony św. Jackowi.

Odkrycie dotyczy dominikańskiego kościoła Świętych Apostołów Piotra i Pawła (Sen Piyer) w historycznej dzielnicy Galata, należącej do Konstantynopola – stolicy Imperium Osmańskiego.

Choć miasto od zdobycia przez Turków w 1453 roku pozostawało pod panowaniem osmańskim, dominikanie nadal prowadzili w Galacie działalność duszpasterską. Ich klasztor i kościół były ważnym ośrodkiem katolicyzmu łacińskiego, skupiającym miejscową wspólnotę wiernych oraz kupców i podróżnych przybywających z Europy.

Najważniejszym rezultatem badań jest odnaleziony opis wizytacji apostolskiej dominikanina Pietra De Marchisa z 1622 roku, zawierający następujący zapis:

"...a sinistra erano invece gli altari consacrati a San Vincenzo confessore e a San Giacinto."

czyli:

„Po lewej stronie znajdowały się natomiast ołtarze poświęcone św. Wincentemu Wyznawcy oraz św. Jackowi.”

Jest to bezpośredni dokument źródłowy potwierdzający istnienie ołtarza św. Jacka w dominikańskim kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła zaledwie 28 lat po kanonizacji polskiego dominikanina przez papieża Klemensa VIII. To jedno z najwcześniejszych znanych świadectw kultu św. Jacka nad Bosforem.

Choć los XVII-wiecznego ołtarza pozostaje nieznany, kult św. Jacka w tym miejscu przetrwał do naszych czasów.

W kościele Sen Piyer znajduje się bowiem okazały obraz św. Jacka, eksponowany przy prezbiterium. Przedstawia on najbardziej znane wydarzenie z życia świętego – wyniesienie z zagrożonego kościoła Najświętszego Sakramentu oraz figury Matki Bożej. Niezwykłe jest jednak to, że artysta umieścił tę scenę nie na tle Kijowa, z którym tradycyjnie wiąże się to wydarzenie, lecz na tle Konstantynopola. W tle można rozpoznać Bosfor, Wieżę Galata oraz Arap Camii, dzięki czemu historia św. Jacka została symbolicznie wpisana w krajobraz miasta nad Bosforem.

Oficjalny opis obrazu nie podaje ani nazwiska autora, ani daty jego powstania.

Historia samego kościoła była burzliwa. Świątynia została całkowicie zniszczona podczas wielkiego pożaru Galaty 11 kwietnia 1660 roku, po odbudowie ponownie spłonęła w 1731 roku, natomiast obecny kościół, zaprojektowany przez Gasparego i Giuseppe Fossatich, konsekrowano w 1843 roku. Najbardziej prawdopodobne jest więc, że XVII-wieczny ołtarz św. Jacka nie przetrwał jednego z pożarów, jednak dotychczas nie odnaleziono dokumentu archiwalnego opisującego jego zniszczenie lub przeniesienie.

Odkrycie to nabiera szczególnej wymowy w szerszym kontekście dziejów Europy.

W 1622 roku, gdy w stolicy Imperium Osmańskiego istniał już ołtarz św. Jacka, nikt nie mógł przypuszczać, że sześćdziesiąt jeden lat później król Jan III Sobieski, przed wyruszeniem na wyprawę przeciwko Turkom, będzie modlił się przy grobie św. Jacka w krakowskiej bazylice Świętej Trójcy, prosząc o jego wstawiennictwo. Po zwycięskiej odsieczy wiedeńskiej zwrócił się do papieża Innocentego XI z prośbą o ustanowienie św. Jacka jednym z głównych patronów Królestwa Polskiego. Papież spełnił tę prośbę w 1686 roku.

Historia stworzyła więc niezwykłą klamrę. Święty Jacek był czczony zarówno w Konstantynopolu – stolicy Imperium Osmańskiego, jak i w Rzeczypospolitej, której król przed decydującą kampanią przeciwko wojskom osmańskim zawierzył siebie i swoje wojsko jego opiece.

Odnaleziony dokument z 1622 roku oraz zachowany do dziś obraz są niezwykle cennymi świadectwami obecności kultu św. Jacka nad Bosforem i otwierają nowe perspektywy badań nad jego rozwojem na terenach wschodniego basenu Morza Śródziemnego.

Oficjalna strona kościoła odsyła również do monografii Claudio Monge OP i Lorenzo Refattiego OP (red.), Domenicani a Costantinopoli prima e dopo l'impero ottomano. Storie, immagini e documenti d'archivio (Florencja 2017), poświęconej historii dominikanów w Konstantynopolu oraz zachowanym materiałom archiwalnym dotyczącym tego kościoła. Publikacja ta może stać się punktem wyjścia do dalszych badań nad dziejami ołtarza św. Jacka.

Źródła

Dr Joanna Rościszewska – kwerenda źródłowa oraz identyfikacja materiałów archiwalnych dotyczących kultu św. Jacka w Konstantynopolu.

Opis obrazu św. Jacka w kościele Sen Piyer
https://senpiyer.org/saint-hyacinth/

Wizytacja apostolska Pietra De Marchisa z 1622 roku (PDF)
https://rosa.uniroma1.it/rosa01/eurostudium/article/download/2140/1939/3963

Historia kościoła Świętych Apostołów Piotra i Pawła (Sen Piyer)
https://senpiyer.org/church/

Prezentacja monografii Domenicani a Costantinopoli prima e dopo l'impero ottomano
https://iicistanbul.esteri.it/it/gli_eventi/calendario/presentazione-del-volume-domenicani/

Adres

Church of Saints Peter and Paul (Sen Piyer)
Galata Kulesi Sokak No. 26
34420 Beyoğlu (Galata), İstanbul, Turcja

Mapa:
https://maps.google.com/?q=Sen+Piyer+Kilisesi,+Galata+Kulesi+Sokak+No+26,+Beyoğlu,+İstanbul

i na mapie Jackowego świata patrz tutaj